Sigara ve tütün kaçakçılığı nasıl başladı?

Reji’den sonra Türk tütüncüsünün başına neler geldi? -5

Sigara fabrikalarının satılması, ithalatta sınırlamanın kaldırılması ve Türk tütününde kuşatmanın giderek daha fazla daraltılması ile 2000’li yıllarda Türk köylüsü için de ulusal pazar için de kara günler başladı.

- 2001 yılında 477 bin 829 tütün üreticisi vardı. Kotalar ve yabancı tütünün teşviki ile Türk köylüsü tarlasına küstürüldü.

2008 yılına gelindiğinde üretici sayısı 194 bin 282 kişiye düşürüldü.

- Tütün miktarı ise 2002’de 159 bin 521 ton iken, 2008’de 74 bin 584 tona geriledi.

- Tekel'in özelleştirildiği süreçte Amerikan sigara tekeli Philip Morris'in ülkemizdeki pazar payı yüzde 42 iken, Tekel'in payı artık yüzde 33'lere gerilemişti.

- Tekel’in satıldığı dönemde Tekel ‘in dışında 50 şirket tütün ticareti yetki belgesine sahipti

15 şirket tütün ürettirmek için sözleşme yapabiliyordu.

16 şirket tütün alımı yapabiliyordu.

10 şirketin tütün işleme tesisi vardı.

17 şirket tütün ihracatı yapabiliyordu.

-2007 yılında yaprak tütün alımının yüzde 65'ini özel sektör yapıyordu artık.

Türk topraklarında ulusal tütün tekelimiz iğdiş edilmiş, ulusal pazarımız delik deşik edilmişti.

-2008 sonrası da hem üretici sayısında, hem de üretilen tütün miktarında büyük düşmeler oldu.

2010 yılında üretici sayısı 77 bin 411 iken, 2020 yılında 57 bin 296’ya düştü.

SİGARA KAÇAKÇILIĞI

-2009 yılında Barzani ve PKK sigara kaçakçılığına başladı. Türkiye’ye giren kaçak sigara miktarı patladı. Kaçakçılık hızla arttı.

2002’de yakalanan kaçak sigara, 1,9 milyon paket iken, 2009 yılında 10 milyon pakete sıçradı.  

Sonraki yıllarda ise kaçakçılık çok daha hızlı tırmandı.

2010’da 43,5 milyon paket,

2014’te 106,5 milyon paket kaçak sigara yakalanmıştı.

2015 yılında ise 143,4 milyon pakete çıktı.

2019 yılında 8,7 milyon pakete geriledi. 

2020 yılında kaçak sigara miktarı

Sigara kaçakçılığı giderek azalmasına rağmen, kaçak tütün miktarı artmaya başladı.

2015'te ele geçirilen tütünün miktarı 2015'te 40 bin 307 kilogramdı.  

2018'de 177 bin 229 kilograma çıktı.

2019'da ise 304 bin 807 kilogram oldu.

Türkiye sigara satış hacmine göre dünyanın en büyük 10 büyük pazarından biridir.

2020 yılında, 118 milyar adet yasal sigaraya karşın, 20 milyar adet kaçak sigaradan söz konusudur.

Toplam 138 milyar adetlik bir tüketimden söz edilebilir. Bu da 89,5 milyar lira değerindeki bir hasılattır. Makaron ve sigara kağıdı ile birlikte toplam hasılatın 92 milyar lira olduğu sözlenebilir.

SIFIRLANAN TÜTÜN FONU

-2009 yılında alınan kararla, 1986 yılından itibaren ithal tütünlere kilogram başına 3 dolar ve paket başına 3 cent dolar olarak uygulanan “Tütün Fonu” adlı vergi, 2010 yılından başlamak üzere “şişirilmiş tütün”, “şişirilmiş tütün damarı” ile “homojenize tütün” gibi işlem görmüş tütünlerde sıfırlandı.

-2011 yılında yaprak tütünde kilogram başına 2,25 dolara düşürüldü.

Sonraki her yılın sonunda yürürlüğe konulan Bakanlar Kurulu Kararı ile kademeli olarak azaltıldı.

2017 yılı için kilogram başına 0,30 dolara düşürüldü.

2018 yılı için kilogram başına 0,15 dolara düşürüldü.

Aynı yılın sonunda, yani 2018 sonunda da, ithal yaprak tütünden alınan vergi tamamen sıfırlandı.

Böylece ulusal tütün piyasamızı, Türk tütününü ve Türk tütüncüsünü kısmen koruyan bu önemli duvar da parpa parça yıkılarak sonunda tümüyle ortadan kaldırıldı. Fonun sınıflanması ile tütün piyasamız tümüyle korumasız hale getirilmiştir.

Yıllar içinde ihracat ithalat dengemizde de büyük çözülmeler oldu.

Türkiye 2004 yılında imzaladığı Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi ile sigarada vergiyi 2010 yılında yüzde 78,25'e, 2011 yılında ise yüzde 84,25'e yükseltildi. 

ÖTV oranındaki bu artış, kaçak sigara piyasasının büyümesine de yol açtı. 2020 yılı itibarı ile sigara üzerindeki vergi yükü, yüzde 63'ü nispi ÖTV olmak üzere ortalama yüzde 81 civarında. 

Başkent Üniversitesi Öğretim Görevlisi ve Vergi Uzmanı Dr. Ozan Bingöl'ün hesaplamasına göre, 16 liralık paket sigaranın yüzde 63'ü nispi ÖTV, yüzde 3,03'ü maktu ÖTV, yüzde 15,25'i KDV ve yüzde 18,72'si üretici fiyatı, dağıtıcı ve bayi payları toplamı. Böylece 16 liralık bir sigarada vergi oranı, satış fiyatının yüzde 81,28'ine tekabül ediyor. 

İTHALAT PATLAMASI

- 2010 yılında ihracat miktarımız 81 bin 311 ton idi. 2020 yılında 51 bin 854 tona düştü.

-İthalat ise 2010 yılında 67 bin 241 ton idi. 2020 yılında 115 bin 459 tona çıktı.

- Yerli tütün kullanımı ise hızla düşüyordu.

2003’te yüzde 42.07 iken, 2014 yılında yüzde 15`e düştü.

Daha 2014 yılında bile ithal tütün, ulaştığı yüzde 85 oran ile iç pazarımıza egemen oldu.

- 2020 yılında 279 milyon dolarlık ihracata rağmen, iki katı tutarında, 562 milyon dolarlık ithalat yapar hale geldik. Üç katına yakın. Türk köylüsünün tütün ekmesi yasaklanırken, Tanzanya'dan bile tütün almışız.

-Vatandaşın satıl aldığı sigaranın ise 2020 yılında 63’ü ÖTV olmak üzere toplam yüzde 81’i vergidir. Tefeci, yabancı tekel, imalatçı ve pazarlamacıdan sonra tütün üreticisi, masrafını bile karşılayamamaktadır.

-2020 yılında iç piyasaya sürülen sigaralardaki yerli tütün oranı yüzde 14’e kadar düştü.

TÜİK’in en son 2015 yılında yayınladığı Yabancı Kontrollü Girişim İstatistiklerine göre, Türkiye’de tütün ürünleri imalatının yüzde 84,7’si yabancıların kontrolündedir. Muhtemelen bu oran 2021 yılında daha da yüksektir.

PAZARIMIZDA CİRİT ATAN 13 TEKEL

- TEKEL’in de yabancılara satılması ile ulusal tütün pazarımız emperyalist şirketlerin rakipsiz sahası olmuştu. 2015’de tütün piyasamızda cirit atan yabancı şirket sayısı 13’e ulaştı. Bunlar şu şirketler:

■ ABD’li Anadolu Tütün ve Kaituni Tobacco Industry

■ Güney Koreli Kt&G Tütün

■ Hollandalı Best-Bitlis Entegre, British American Tobacco, Dimon Jti, Philip Morris Sabancı ve Reytek

■ İngiliz, European Tobacco ve Imperıal Tobacco

■ İranlı Turkishtobacco

■ İsveçli, Baykuş Tütün ve Min Tütün

■ İsviçreli Birtab Tarım Ürünleri ve Socotab

■ KKTC firması görünen Orient Tütün

■ Suudi Arabistan’ın Alafdal Nargile Tütün

■ Ürdün’ün Kardeşlik Nargile Tütün

■ Vietnam’ın Mekong Gıda

■ Yunanistan’ın Boromik Tütün, Karelia Tütün ve Rodop Tütün şirketleri

■ Lübnan’ın Hatem Tütün şirketleri

SİGARA YASAĞI TÜKETİMİ AZALTMADI

Sigara tüketimine yönelik çeşitli kısıtlamalar, 2008-2011 arasında tüketimin yüzde 15 oranında azalmasını sağladı. İçilen miktar yıllık 100 milyar adedin altına inmişti.

Ancak 2012 yılında 8 milyar adetlik artış oldu.

2020 yılında ise yıllık içilen miktar 117,9 milyar adede çıktı.

Devam edecek...